Ăn dặm kiểu Nhật bằng thực phẩm Việt

Gõ thử từ khóa “ADKN” trên Google sẽ thấy cơ man nào là blog, là báo, là diễn đàn nói về chủ đề này. Trào lưu ấy len lỏi khắp nơi và đã thực sự trở thành mode, người người ANDK, nhà nhà ADKN. Hỏi 10 bà mẹ có con nhỏ ở VN (tất nhiên những người có điều kiện tiếp xúc với thông tin mới) thì đến 9 bà sẽ hô một cách đầy phấn khích:

- Tớ sẽ cho con ADKN!

Những kẻ nhanh nhạy với thị trường cũng tranh thủ nhập cuộc. Thế là cơn lốc buôn bán nào sữa, nào đồ ăn làm sẵn, nào đồ dùng chế biến thức ăn dặm kiểu Nhật được chào mời nhan nhản khắp nơi. Người mua kẻ bán hồ hởi, ai cũng sung sướng, tự hào vì mình bắt kịp mode. Niềm tin về một chế độ ăn tiên tiến, hoàn hảo bậc nhất cho con yêu trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Triển vọng về một em bé vô cùng ngoan ngoãn ngồi trên ghế của mình, ăn tất cả những gì mẹ cho một cách ngon lành và tự giác biến ADKN thành “cây đũa thần”.

Thế nhưng, trước khi “sao y bản chính (phụ?)” cách ADKN, hãy tìm hiểu xem thực chất PP này bắt nguồn từ đâu, có ưu và khuyết điểm gì, cái gì nên/ có thể áp dụng và cái gì không?

Nguồn gốc của phương pháp Ăn dặm kiểu Nhật

Nên nhớ, Nhật cũng là một nước Châu Á. Người Nhật cũng lớn lên bằng lúa gạo, bằng bột, bằng cháo như mình. Người Nhật ăn cơm, ăn cá, ăn rong biển, ăn mỳ udon chứ không ăn spaghetti hay phomát. Các món ăn Nhật khá đậm đà, nhiều gia vị chứ không nhạt như người phương Tây. Người Nhật ăn bằng đũa và quỳ gối chứ không ăn bằng “high chair” hay dùng dao, dĩa. Người Nhật không chế tạo ra máy xay hay tủ lạnh, tủ trữ đông, cũng không biết làm đồ hộp để bảo quản thức ăn. Và vì thế, cách đây vài chục năm, trẻ con Nhật cũng ăn dặm như ta. PP ADKN mới mà mọi người biết đến thực chất là do người Nhật học được từ cách mà các nước phương Tây đã làm từ rất lâu. Có điều, khác với chúng ta, người Nhật rất biết chọn lọc cái hay, cái tốt, cái hợp với điều kiện tự nhiên, văn hóa của mình để áp dụng. Nói nôm na là họ biết “biến cái của người thành của mình” chứ không “sao y bản chính” một cách mù quáng.

Có một điều rất quan trọng mà mọi người thường quên mất, mục đích cuối cùng của việc tập cho trẻ ăn dặm là giúp chúng có thể dần dần ăn được như người trưởng thành, cả về món ăn và cách ăn. Nếu để ý sẽ thấy, mọi món ăn dặm cho trẻ em trên thế giới thực ra không có gì đặc biệt, tất cả đều là món của người lớn bớt gia vị đi và xay nhỏ theo độ tuổi.

Ngay cả nguyên tắc ăn đủ 4 nhóm thực phẩm với số lượng ít cũng vậy thôi. Chả thế mà người phương Tây cho bé ăn cá nướng phomát, cà rốt luộc chín và khoai tây nghiền. Người Nhật cho ăn mỳ udon với cá dăm và rong biển. Còn người VN ăn bột gạo với cua đồng và rau mồng tơi băm nhuyễn. Khoan nói đến vấn đề chất lượng hay thành phần, khẩu phần thức ăn cho bé, hãy nói về vấn đề văn hóa ẩm thực trước đã. Cách mỗi dân tộc cho trẻ con ăn dặm hoàn toàn phù hợp với nền ẩm thực của họ, cụ thể là nguồn nguyên liệu sẵn có, cách chế biến truyền thống, những món ăn đặc trưng và cả phong cách ăn uống của đất nước họ nữa.

Vậy thì tại sao người Việt ở VN lại phải tìm mua mỳ udon hay rong biển cho con ăn?

Nói hơi quá một chút, nhưng như thế chẳng khác nào một ông Tây mắt xanh mũi lõ ở châu Mỹ xa xôi (hay thôi , một bà mẹ trẻ Lào cho gần gũi nhé), vì rất hâm mộ ẩm thực VN, quyết tìm bằng được rau muống, mắm tôm, cà pháo … để con tập ăn mỗi ngày? Nực cười lắm thay!!! Tất nhiên, nếu ông Tây hay bà Lào ấy sống ở VN thì lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Song dù vậy, bên cạnh các món ăn VN, chắc chắn họ vẫn sẽ tìm cách để giới thiệu văn hóa ẩm thực nước mình cho con cái, giúp chúng không mang tiếng “mất gốc”, phải không?

Vậy thì, người Việt mình cũng vậy, đừng nhắm mắt một hai ADKN. Hãy tìm hiểu xem đâu là cái thần, là cái cốt lõi của PP này, đâu là những điều tiến bộ đáng học tập và đâu là mặt hạn chế. Từ đó biến hóa, nhào nặn cho riêng mình một PP phù hợp nhất.

Những tiến bộ trong việc cho con ăn dặm của người Nhật hay đúng hơn là người Nhật đã học được từ người phương Tây:

- Khuyến khích sự tự giác và tính độc lập ở trẻ bằng cách cho trẻ ngồi vào bàn riêng từ khi bắt đầu tập ăn dặm; cho phép bé sờ nắn, bốc thức ăn và tập sử dụng thìa dĩa, cốc chén của mình. Cha mẹ chỉ giúp đỡ và hướng dẫn chứ không ép buộc, thúc giục, không nhồi nhét, đặc biệt tôn trọng khẩu vị và sự thèm ăn thay đổi mỗi ngày của trẻ. Nhờ thế giúp bé có ý thức và thể hiện được cái tôi trong việc ăn uống: biết yêu ghét một cách rõ ràng, biết yêu cầu, từ chối, biết khẳng định bản thân.

- Thông suốt tư tưởng chữ DẶM trong từ “ăn dặm”. Nếu như trong 6 tháng đầu toàn bộ nguồn dinh dưỡng trẻ cần và nhận được đều thông qua sữa mẹ hoặc sữa công thức thì đến 1 tuổi, phần lớn nguồn dinh dưỡng ấy đến từ thức ăn. Giai đoạn chuyển tiếp từ 6 đến 12 tháng là giai đoạn tập ăn dặm, nghĩa là thức ăn được đưa vào một cách từ từ, có tính bổ sung (dặm thêm), còn sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng quan trọng chính. Vì vậy mà theo khuyến cáo của Canada, trước 9 tháng bao giờ cũng phải cho trẻ bú trước khi ăn dặm, để đảm bảo việc ăn dặm không làm ảnh hưởng đến lượng sữa uống vào. Sau 9 tháng, có thể cho ăn trước khi bú nhưng sữa và các sản phẩm từ sữa vẫn phải đảm bảo một lượng tối thiểu theo độ tuổi. Người Nhật biết quán triệt tư tưởng chữ “dặm” này nên các bà mẹ không ép con ăn. Họ cũng cảm thấy thoải mái hơn nếu việc tập ăn của con không thật dễ dàng lúc ban đầu.

- Cho trẻ ăn đa dạng tất cả các loại thức ăn, trong đó có đủ 4 nhóm thực phẩm chính, không thiên lệch về đạm, béo hay tinh bột.

- Quan tâm đến việc giúp bé cảm nhận mùi vị tự nhiên của thức ăn bằng cách cho bé ăn riêng từng món khi bắt đầu tập, nấu nhạt, hạn chế sử dụng gia vị.

- Quá trình chế biến, bảo quản khoa học: không nêm gia vị, tránh một số thực phẩm với trẻ dưới 1 tuổi, cấp đông thức ăn dùng dần …

- Tăng độ thô của thức ăn phù hợp với đặc điểm phát triển sinh lý của bé theo độ tuổi. Đây có lẽ là ưu điểm, cũng là khác biệt rõ ràng nhất của PP ADKN so với cách cho ăn dặm của VN.

Tuy PP ADKN có nhiều ưu điểm như vậy song vẫn còn khá nhiều mặt hạn chế:

- Thời điểm bắt đầu ăn dặm của người Nhật chưa thật hợp lý. Người Nhật cho ăn dặm từ 5 tháng, trong khi đó những nghiên cứu mới nhất hiện nay của các nước phát triển khuyến khích chỉ bắt đầu cho bé ăn dặm khi đã tròn 6 tháng tuổi. Trước đó lý tưởng nhất là nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ, còn nếu không phải là sữa công thức chứ không phải bất kỳ cái gì khác, kể cả nước lọc nếu bé bú mẹ hoàn toàn.

- Vấn đề định tính và định lượng chính xác thường không được đề cập một cách chi tiết trong ADKN, có lẽ một phần do đặc tính của người châu Á. Câu hỏi quan trọng nhất khi cho bé ăn dặm là: “Tuổi nào được ăn cái gì, không nên/không được ăn cái gì và ăn bao nhiêu?” thì chưa thấy có lời giải đáp rốt ráo. Từ đó dẫn đến việc cho trẻ ăn những thứ không phù hợp với độ tuổi, ảnh hưởng đến sức khỏe của bé . Tương tự, những quy định nghiêm ngặt trong quá trình chế biến, bảo quản thức ăn cho bé (vấn đề thời gian nấu, thời gian và nhiệt độ bảo quản…) chưa được quan tâm đúng mực.

- Cách cho ăn để đề phòng dị ứng (ăn từng loại thức ăn một trong một khoảng thời gian nhất định, một số món phải sau 1, thậm chí là 3 tuổi mới được ăn…) cũng không chặt chẽ như ở các nước phát triển.

- Do thói quen ăn uống đặc trưng của người châu Á, người Nhật chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của sữa và các sản phẩm liên quan đến sữa trong chế độ ăn của trẻ.

Như vậy, về tinh thần thì PP ADKN tận dụng được rất nhiều tiến bộ trong cách cho ăn dặm tiên tiến hiện nay của các nước phương Tây. Điều đáng phục nhất là họ biết cách ứng dụng những tiến bộ đó vào điều kiện, thói quen, văn hóa của dân tộc mình. Nhờ vậy PP ấy phát huy được hết tác dụng trong môi trường nuôi con nhỏ ở nước bạn.

Tuy nhiên, ẩm thực là điều vô cùng khó sao chép. Dù Nhật cũng là một nước châu Á và có khá nhiều tương đồng với người VN (lúa gạo là thành phần chính, sức ăn tương tự) nhưng nếu người Việt bê nguyên xi PP ADKN vào điều kiện của ta thì rõ ràng không hợp lý. Đấy là chưa kể đến những điều cần xem xét thêm trong PP ăn dặm này. Vậy thì, thay vì " sao y bản phụ ", hãy tìm hiểu " bản chính", đối chiếu " bản phụ " rồi tìm cách " biến cái của người thành của mình ".

Ăn dặm kiểu Nhật bằng thực phẩm Việt

Đối chiếu với những nguyên lý cốt lõi của phương pháp Ăn dặm kiểu Nhật, các mẹ nên linh hoạt lựa chọn những ưu điểm của phương pháp này để áp dụng cho phù hợp với điều kiện thực tế chứ không nên quá cứng nhắc copy 100%. Dưới đây là một số gợi ý cho các mẹ:

1. Thời điểm bắt đầu ăn dặm & thời gian ăn dặm thực tế có thể tùy chỉnh:

Nguyên tắc của Ăn dặm kiểu Nhật là rèn cho con ăn tăng độ thô để tạo phản xạ có điều kiện cho con làm quen dần với việc ăn cơm cùng gia đình một cách mượt mà. Con sẽ trải qua các giai đoạn " người lớn dần lên" một cách từ từ chứ không bụp phát chuyển từ ăn cháo xay nhuyễn sang cơm, rất hại cho dạ dày.

Phương pháp Ăn dặm kiểu Nhật gợi ý các mẹ nên cho con bắt đầu ăn dặm từ tháng thứ 5, tới thời điểm con được 12 tháng là có thể ăn cơm nát và thức ăn thô như người lớn. Tuy nhiên, các mẹ hoàn toàn có thể " tạm hoãn thời điểm bắt đầu" & " gia hạn thời gian áp dụng" cho phù hợp với thể trạng của con & điều kiện thực tế.

Con có thể bắt đầu ăn dặm từ tháng thứ 6, thậm chí tới tháng thứ 7, 8 mẹ mới áp dụng cho con ăn tăng độ thô & 15 tháng con mới có thể ăn cơm nát. Và trong quá trình áp dụng ADKN, nếu mẹ không có đủ thời gian tập cho con 2 bữa 1 ngày thì cũng không sao cả. Thực tế là rất nhiều mẹ phải đi làm cả ngày, chỉ có buổi tối là trực tiếp cho con ăn kiểu Nhật, ban ngày nhờ ông bà trông con vẫn ăn cháo xay như truyền thống. Miễn là dạ dày của con được làm quen với thức ăn thô theo cấp độ tăng dần.

2. Khi con không sẵn sàng, đừng ép con ăn thô hay ăn riêng thức ăn:

Ở Việt Nam, việc một đứa trẻ bỏ ăn dù chỉ một bữa cũng là vấn đề không dễ bỏ qua đối với các gia đình. Nếu mẹ không muốn gặp rắc rối với ông bà hay bị buộc phải noi gương anh A chị B trong cách nuôi con thì mẹ cần hết sức linh hoạt trong những trường hợp bất khả kháng. 

Nếu con không khỏe, đừng ép con ăn thô hay ăn quá nhiều chất.

Mẹ hãy nhớ, con còn cả một quãng đường dài phía trước để bổ sung dinh dưỡng. 5 ngày 1 tuần con ốm hãy chiều theo nhu cầu của con, hãy thử bất cứ dạng thực phẩm nào con chấp nhận & có thể ăn được, dù chỉ là cháo trắng nấu rất loãng & xay nhuyễn.

Nếu con từ chối ăn thô liên tục nhiều bữa, hãy dặm cho con vài bữa bột xay nhuyễn.

Ăn xen 1 vài bữa bột xay nhuyễn không làm con quên cách ăn thô, mẹ hãy nghĩ nhẹ nhàng rằng đây là cách để thay đổi khẩu vị cho con đỡ bị nhàm chán.

Đối với nguyên tắc ăn riêng 3 nhóm thực phẩm cũng vậy.

Thi thoảng trộn chung lẫn vào nhau cũng không sao, miễn là mẹ thường xuyên chú ý đến việc cho con ăn riêng thức ăn để cảm nhận mùi vị & màu sắc thực phẩm.

3. Bữa ăn có thể kéo dài hơn 20 phút

Nếu trẻ có thể hoàn thành bữa ăn trong vòng 15 20 phút như lý thuyết thì đó là điều quá tốt. Tuy nhiên nếu bé " thao tác" chậm hơn và mất thời gian hơn để ăn hết khẩu phần mẹ chuẩn bị thì mẹ hãy quan sát biểu hiện của bé để quyết định đã nên kết thúc bữa ăn của bé hay chưa. Nếu bé chậm há miệng hơn lúc đầu nhưng vẫn chấp nhận nhai và nuốt thìa thực phẩm thì mẹ hãy kiên nhẫn chiều theo bé nhé, bé vẫn còn ăn được, chỉ là bớt hào hứng hơn 1 chút thôi. Theo tiêu chuẩn của Việt Nam thì trẻ con có da có thịt vẫn tốt hơn nên mẹ đừng quá cứng nhắc nếu bé thích " lạt mềm buộc chặt".

4. Thực phẩm Việt trong thực đơn ăn dặm kiểu Nhật

Cá trắng, cá đỏ, cá lưng xanh